Βγήκα ψηλά στον Έλυμπο

Βγήκα ψηλά στον Έλυμπο, παπαδούλα μου
κι αγνάντεψα τρογύρω, παπαδημητροπούλα
κι είδα κομμάτι σύννεφο κι είδα κομμάτι αντάρα
κείνο δεν είναι σύννεφο κείνο δεν είν’ αντάρα
μόν’ είν’ η τσούπρα του παπά που ’ρχεται από τ’ αμπέλι
σέρνει τα μήλα στην ποδιά τα κίτρα στο μαντίλι

τσούπρα: κόρη

Θεσσαλία

Σχόλια

Τραγούδι της αγάπης, από τη Θεσσαλία. Ένα από τα σπάνια παραδείγματα όπου ο εμπνευστής του ερωτικού πόθου –η κόρη του παπά– παρομοιάζεται με τον ανταριασμένο καιρό αφού συνταράζει τον τόπο με την ομορφιά και τα θέλγητρά της.

Μοιράσου τους στίχους

Τρυγόνα

Αυτού ψηλά που περπατείς, τρυγόνα, τρυγόνα
και χαμηλά λογιάζεις, τρυγόνα μου γραμμένη
μην είδες τον ασίκη μου, τρυγόνα, τρυγόνα
τον αγαπητικό μου, τον άντρα τον δικό
Εψές, προψές τον είδαμε, τρυγόνα, τρυγόνα
στον κάμπο ξαπλωμένο, τρυγόνα μου γραμμένη
μαύρα πουλιά τον τρώγανε, τρυγόνα, τρυγόνα
κι άσπρα τον τριγυρνούσαν, τρυγόνα μου γραμμένη

λογιάζεις: κοιτάζεις
ασίκης: λεβέντης, αγαπημένος

Ήπειρος

Σχόλια

Τραγούδι της ξενιτιάς από την Ήπειρο. Η τρυγόνα συνδιαλέγεται με τη γυναίκα του ξενιτεμένου και με μια συγκλονιστική περιγραφή τής μεταφέρει το πένθιμο μήνυμα του θανάτου του. Το θέμα του νεκρού ήρωα που τον κατασπαράζουν τα μαύρα πουλιά απαντά και στα παλιά ακριτικά τραγούδια.

Μοιράσου τους στίχους

Στης πικροδάφνης τον ανθό

Στης πικροδάφνης τον ανθό έγειρα ν’ αποκοιμηθώ
λίγο ύπνο για να πάρω, είδα όνειρο μεγάλο
παντρεύεται η αγάπη μου, το κάνει για γινάτι μου
και παίρνει τον εχθρό μου, για το πείσμα το δικό μου
και στη χαρά με προσκαλούν και για κουμπάρο με καλούν
νούνο για να στεφανώσω, δυο κορμάκια να ενώσω
παίρνω τα στέφανα χρυσά, βάστα καημένη μου καρδιά
και λαμπάδες απ’ ασήμι, έλεος κι ελεημοσύνη
και τα χεροκρατήματα κι αυτά μαργαριτάρι
χαρά στο νιο που θα σε πάρει

Ήπειρος

Σχόλια

Τραγούδι της αγάπης από την Ήπειρο, στα βήματα του πωγωνίσιου χορού. Οι ανησυχίες και οι φόβοι του ερωτευμένου ότι θα χάσει την αγαπημένη του περιγράφονται παραστατικά από τον ίδιο μέσα σε όνειρο που βλέπει ενώ κοιμάται κάτω από μια πικροδάφνη.

Μοιράσου τους στίχους

Ο ήλιος επαντρεύτηκε

Ο ήλιος επαντρεύτηκε και πήρε το φεγγάρι
και κάλεσε συμπεθερούς τον ουρανό με τ’ άστρα
και νούνο τον αυγερινό, νούνο να στεφανώσει
τα σύγνεφα τους έστρωσε στρώματα για να κάτσουν
τους έβαλε προσκέφαλα τις ράχες ν’ ακουμπήσουν
τους έβαλε και τράπεζα στους κάμπους τα λουλούδια
τους έβαλε φαΐ να φάν’ το μόσκο και τα άνθια
κρασί τούς έδωσε να πιουν θάλασσες και ποτάμια
κι απ’ όλα τ’ άστρια τ’ ουρανού αυγερινός δεν έρθε
κι αυτού προς το ξημέρωμα, αυγερινός εφάνη
φέρνει τον ύπνο ζωντανό στα νιόγαμπρα πεσκέσι
φέρνει και στους συμπεθερούς λυχνάρι να τους φέξει
να φύγ’ν, να πάν’ στα σπίτια τους, τα νιόγαμπρα νυστάζουν

νούνος: ο κουμπάρος στα ηπειρώτικα γλωσσικά ιδιώματα

Πλαίσιο Θεσπρωτίας

Σχόλια

Τραγούδι του γάμου από το Πλαίσιο Θεσπρωτίας, με ποιητικές και αλληγορικές εικόνες όλων των στοιχείων του φυσικού περιβάλλοντος.

Μοιράσου τους στίχους

Ξενιτεμένο μου πουλί

Ξενιτεμένο μου πουλί και παραπονεμένο
η ξενιτιά σε χαίρεται κι εγώ ’χω τον καημό σου
τι να σου στείλω ξένε μου αυτού στα ξένα που ’σαι
Να στείλω μήλο σέπεται, κυδώνι μαραγκιάζει
να στείλω και τα δάκρυα μου σ’ ένα χρυσό μαντίλι
τα δάκρυα μου είναι καυτερά και καίνε το μαντίλι

Πωγώνι

Σχόλια

Τραγούδι από το Πωγώνι της Ηπείρου, στα βήματα του πωγωνίσιου χορού. Ο πόνος της ξενιτιάς περιγράφεται με συγκινητικό τρόπο από την πλευρά αυτών που μένουν πίσω. Η χαρακτηριστική εικόνα του μήλου που σαπίζει και του κυδωνιού που μαραγκιάζει περιγράφει το μέγεθος της απόστασης που χωρίζει τον ξενιτεμένο από τους δικούς του.
Η ζωή κι η ιστορία αυτής της τόσο φιλικής -και ταυτόχρονα πάντα σκληρής για τα παιδιά της- χώρας που λέγεται Ελλάδα είναι, απ’ τα πανάρχαια χρόνια, συνυφασμένη με την έννοια και τους πόνους του ξενιτεμού, με ανοιχτούς πάντα προς τη φυγή, μα δύσκολους για το γυρισμό, τους δρόμους της τραχιάς στεριάς και της απρόβλεπτης θάλασσας. Το κύμα μετανάστευσης προς την Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη ή την Ανατολή, που αναγκαστικά ακολούθησε την οθωμανική κατάκτηση των Βαλκανίων, συνιστούν το αρχικό ιστορικό και κοινωνικό πλαίσιο δημιουργίας μιας σημαντικής κατηγορίας δημοτικών τραγουδιών, των τραγουδιών της ξενιτιάς. Ο εκπατρισμός, από τη στιγμή που πήρε συστηματικό και μαζικό χαρακτήρα, απέκτησε στη λαϊκή συνείδηση το νόημα μιας αναπόφευκτης μοίρας για τους νέους άντρες προς αναζήτηση τύχης, πλούτου, γνώσης του κόσμου, μιας υποχρεωτικής διάβασης από τον οικείο, συλλογικό, ασφαλή χώρο προς τα άγνωστα, μακρινά, απειλητικά «ξένα». Επειδή ο ξενιτεμός δεν είναι μια κρίση περιορισμένη χρονικά αλλά μια μόνιμη κατάσταση, τα τραγούδια αυτά τραγουδιούνται σε κάθε περίσταση της οικογενειακής ή της κοινωνικής ζωής, απόντος του ξενιτεμένου, αναπαράγοντας την αντίληψη περί ξενιτιάς, υποβάλλοντας στα άτομα τη στάση, τη συμπεριφορά, ακόμα και τα συναισθήματά τους προς αυτήν. Η μοίρα του ξενιτεμένου, όπως περιγράφεται στα τραγούδια, με τρόπο σχεδόν διδακτικό, είναι σκοτεινή σαν θάνατος: κοινωνική υποβάθμιση, κακουχίες, μοναξιά και αρρώστια. Δεινά τα οποία, παρόλο που φαίνεται να εκφράζουν τη μαρτυρία των ξενιτεμένων, στην πραγματικότητα είναι έργο της κοινωνίας που παρέμεινε στο χωριό, προβολή των δικών της συναισθημάτων απέναντι στον ξενιτεμό. Η άγνοια της ξενιτιάς -και η μυθοποίησή της- είναι που καθιστά τόσο χαρακτηριστικά τα τραγούδια αυτού του είδους και τα κάνει να μοιάζουν με τα μοιρολόγια και τη δική τους εικόνα για τον εξίσου άγνωστο και τρομακτικό Κάτω Κόσμο.

Μιράντα Τερζοπούλου (2018)


Μοιράσου τους στίχους

Νεραντζιά

Νεραντζιά, νεραντζιά
νεραντζιά μου ανθισμένη, σ’ αγαπώ

Νεραντζιά μου ανθισμένη
πώς μοσχοβολάς καημένη

Νεραντζιά, εσύ θα με τρελάνεις
με τα νάζια που μου κάνεις

Νεραντζιά, νεραντζιά
νεραντζιά με τ’ άνθη και με τον καρπό

Νεραντζιά, κοντούλα και γιομάτη
εσένα έβαλα στο μάτι

Νεραντζιά, κοκκινοφορεμένη
εσύ με μάρανες καημένη

Ήπειρος

Σχόλια

Τραγούδι της αγάπης από την Ήπειρο. Η νεραντζιά περιγράφεται ποιητικά και παραλληλίζεται με την αγαπημένη.

Μοιράσου τους στίχους

Μαύρα μου χελιδόνια

Μαύρα μου χελιδόνια από την Αραπιά
κι άσπρα μου περιστέρια από τη Μοσκοβιά
αυτού ψηλά που πάτε, για χαμπηλώσατε
χαμπήλωσ’ τις φτερούγες να κόψω ένα φτερό
να γράψω ένα γράμμα και μια ψιλή γραφή
να γράψω στην αγάπη να μη με καρτερεί
εγώ εδώ που είμαι, εδώ παντρεύτηκα
πήρα γυναίκα σκύλα, μαΐστρω πεθερά
μαγεύει τα καράβια και δεν έρχονται
και μάγεψε και μένα και δεν έρχομαι

μαΐστρω: μαγίστρα, μάγισσα

Πλαίσιο Θεσπρωτίας

Σχόλια

Τραγούδι της ξενιτιάς από το Πλαίσιο Θεσπρωτίας. Ο ξενιτεμένος καλεί τα αποδημητικά πουλιά ως αγγελιαφόρους, για να μεταφέρουν στη γυναίκα που αγαπούσε το σκληρό μήνυμα του χωρισμού ώστε να μην τον περιμένει πια. Μια «μαΐστρω πεθερά», στην πραγματικότητα η ίδια η ξενιτιά, τον κρατά με υπερφυσικό τρόπο κοντά της, ματαιώνοντας με τις μαγικές επεμβάσεις της κάθε προσπάθεια γυρισμού του. Χαρακτηριστική είναι η σκηνή όπου ο ξενιτεμένος ζητάει από τα πουλιά ένα φτερό από τις φτερούγες τους για να γράψει το γράμμα.

Μοιράσου τους στίχους

Κατσαντώνης

Έχετε γεια ψηλά βουνά και σεις κοντές ραχούλες
γεια σου Κατσαντώνη μου, γεια σου καπετάνιε μου
και σεις Τζουμέρκα κι Άγραφα, παλληκαριών λημέρια
μην πείτε πως με πιάσανε με προδοσιά, με δόλο
αρρωστημένο μ’ ηύρανε, ξαρμάτωτον στο στρώμα

Ήπειρος

Σχόλια

Κλέφτικο τραγούδι από την Ήπειρο. Εξιστορεί τη σύλληψη του Αντώνη Κατσαντώνη, καπετάνιου της κεντρικής Ρούμελης και αγαπημένου λαϊκού ήρωα, ο οποίος βρήκε μαρτυρικό θάνατο στα χέρια του Αλή πασά, στα Γιάννενα το 1809. Ο αποχαιρετισμός της φύσης συνοδεύεται εδώ από παράκληση προς τα βουνά της περιοχής, τα Τζουμέρκα και τα Άγραφα, να μην αποκαλύψουν τον τρόπο της ατιμωτικής σύλληψής του.

Μοιράσου τους στίχους

Καλότυχα είναι τα βουνά

Καλότυχα είναι τα βουνά, καλότυχοι είν’ οι κάμποι
που θάνατο δεν καρτερούν και Χάρο δεν παντέχουν
μόν’ καρτερούν την άνοιξη, το Μάη, το καλοκαίρι
να λουλουδίσουν τα βουνά, να λιώσουνε τα χιόνια
να βγουν οι Βλάχοι στα βουνά, να βγουν κι οι Βλαχοπούλες
να βγουν και τα Βλαχόπουλα λαλώντας τις φλογέρες
να βγουν τα λάγια πρόβατα με τα λαμπρά κουδούνια

λάγια: μαύρα

Ήπειρος

Σχόλια

Πολυφωνικό τραγούδι από την Ήπειρο, που αναφέρεται στην ποιμενική ζωή. Η αφθαρσία, η ομορφιά και η ζωντάνια της φύσης αντιπαρατίθενται στο εφήμερο των ανθρώπων. Τα πολυφωνικά τραγούδια αποτελούν μια πολύ ιδιαίτερη μουσική παράδοση με αρχαϊκές καταβολές και ερμηνεύονται από μικρή ομάδα φωνών, συνήθως χωρίς τη συνοδεία μουσικών οργάνων.

Μοιράσου τους στίχους

Ήρθανε τα Φώτα

Ήρθανε τα Φώτα
Καρκαλιέτ’ η κότα
πίσω από την πόρτα
τσι φωνάζει ο πέτος
δεν απολογιέται
τσι ρίχνει ένα λιθάρι
την παίρνει στο ποδάρι
Λε λε λε το πόδι μου
και το καλαπόδι μου
δώσε μου τσι σέλες μου
και τα σελιβάδια μου
ν’ ανεβώ στην καρυδιά
να φωνάξω κούι κούι
και κανένας δεν ακούει
παίρνω το κλειδί κι ανοίγω
βρίσκω λύκο που χορεύει
κι αλεπού που μαγειρεύει

καρκαλιέται: κακαρίζει
πέτος: πετεινός
σελιβάδια: λουριά, στολίδια της σέλας

Ήπειρος

Σχόλια

Κάλαντα Φώτων από την Ήπειρο, με σκωπτικό περιεχόμενο και χαρακτηριστικές αναφορές σε ζώα όπως η κότα, ο πετεινός, ο λύκος και η αλεπού.
Τα εν λόγω κάλαντα που ερμηνεύονταν, όπως και άλλα ανάλογα, στο πλαίσιο των εθιμικών λαϊκών δρωμένων του Δωδεκαημέρου διακρίνονται για τον σκωπτικό χαρακτήρα τους ο οποίος, μέσα σε ένα πλαίσιο επιβεβλημένης, αυστηρά όμως συντεταγμένης, ανατροπής καλείται να επιφέρει την πολυπόθητη ευημερία και ευετηρία. Ενταγμένα στους εθιμικούς αγερμούς αυτής της ιδιαίτερα σημαντικής χρονικής στιγμής μετάβασης από τον σκοτεινό χειμώνα στη φωτεινή άνοιξη, ψάλλονται με στόχο να μεταδώσουν το χαρμόσυνο μήνυμα του αγιασμού της φύσης και να αποδιώξουν ‒περιπαίζοντας τα καθιερωμένα‒ μέσα στην εορταστική ατμόσφαιρα, κάθε κακό που μπορεί να βλάψει τον κόσμο.

Ζωή Ν. Μάργαρη (2023)


Μοιράσου τους στίχους