Φεγγάρι μου πανσέληνο

Φεγγάρι μου πανσέληνο με το μεγάλο κύκλο
χαιρέτα το πουλάκι μου μες στο γλυκό του ύπνο

Φεγγάρι μου πανσέληνο κι άστρο μου φωτερό μου
στον κόσμο εγεννήθηκες για τον αφανισμό μου

Φέγγε μου φεγγαράκι μου, φέγγε μου να περάσω
σαν ατζαμής που βρέθηκα το δρόμο να μη χάσω

Με το φεγγάρι περπατώ, με τ’ άστρι κουβεντιάζω
κι αυγερινός με αρωτά τι έχω κι αναστενάζω

Νάξος

Όλα τα τραγούδια από τις Κυκλάδες

Σχόλια

Δίστιχα για το φεγγάρι από τη Νάξο. Η γλαφυρή περιγραφή του προσωποποιημένου φεγγαριού συνδυάζεται με στίχους για τον πόνο της αγάπης.

Μοιράσου τους στίχους

>> Φύση και Παραδοσιακό Τραγούδι

Πάνω στην κούνια κάθεται

Πάνω στην κούνια κάθεται μια άσπρη περιστέρα
κι απλώνει τσι φτερούγες τση για να μας κάνει αέρα

Κουνήσου και λυίσου να πέσει τ’ άνθι σου
να μαραθεί η καρδιά σου και τ’ αχειλάκι σου

Άρχισε γλώσσα μ’ άρχισε να τσι παινέσεις όλες
τσι κόκκινες γαριφαλιές και τσ’ ασημένιες βιόλες

Το ένα δύο τρία και τ’ άλλο τέσσερα
ζωή που την περνούμε εμείς τα λεύτερα

Πιάσανε το κουνόσκοινο χέρια μαλαματένια
δαχτύλια κοντυλόσυρτα και νύχια φιλντισένια

Αηδόνια και παγώνια και καναρίνια μου
μη μου τηνε ξυπνάτε την πάπια χήνα μου

Σίδερο να ’ναι το σκοινί και το δοκάρι ατσάλι
κι εκείνος που την ήκαμε να ζει να κάμει κι άλλη

Ο ήλιος βασιλεύει κι η μέρα σώνεται
κι εμένα το πουλί μου δε φανερώνεται

Εδώ σ’ αυτή τη γειτονιά είν’ ένα περιστέρι
του χρόνου να ξανάρθομε να το ’βρουμε με ταίρι

Ο ήλιος βασιλεύει στα παραθύρια σου
κι εσύ διαβόλου κόρη βάφεις τα φρύδια σου

Νάξος

Όλα τα τραγούδια από τις Κυκλάδες

Σχόλια

Τραγούδι για το έθιμο της κούνιας από τη Νάξο. Οι κοπέλες που συμμετέχουν στο έθιμο παρομοιάζονται με άνθη και πουλιά: βιόλες, γαριφαλιές και περιστέρες. Οι αναφορές σε πουλιά (αηδόνια, παγώνια, καναρίνια) κυριαρχούν και στις στιχουργικές επωδούς.
Η νεοελληνική εθνογραφία της κούνιας παρουσιάζει ένα απλό τελετουργικό σε πολλές παραλλαγές και μεγάλη εξάπλωση, ανεξαρτήτως κοινωνικοπολιτισμικού ή θρησκευτικού πλαισίου. Κούνιες, με διάφορες ονομασίες κατά περιοχές, γίνονται σε όλη τη διάρκεια της πασχαλινής περιόδου, απαραίτητα τις πρώτες τρεις μέρες και του αγίου Γεωργίου, αλλά και σε ορισμένες άλλες γιορταστικές περιστάσεις της άνοιξης. Κατά κανόνα γίνονται στην έξοχη αλλά και μέσα στο χωριό, ακόμη και μέσα στα σπίτια. Στην κούνια κάθονται συνήθως μόνο κοπέλες, ενώ τα αγόρια τις κουνούν. Το έθιμο συνοδεύουν ειδικά τραγούδια και δίστιχα ερωτικά, με έντονο το λυρικό-εγκωμιαστικό στοιχείο. Οι «κούνιες», η τελετουργική δηλαδή αιώρηση στο πλαίσιο αγροτικών γιορτών, είναι συνήθεια διαδεδομένη σε πολλούς πολιτισμούς από τους αρχαιότατους χρόνους. Γνωστή μας είναι η «αιώρα» των κοριτσιών κατά τα αθηναϊκά Ανθεστήρια στις αρχές της άνοιξης. Πρέπει να ήταν πάντα, όπως και σήμερα, ένα ψυχαγωγικό παιχνίδι με τελετουργικό τυπικό και μαγικό χαρακτήρα. Ένας ανοιξιάτικος καθαρμός διά του αέρος, ίσως και μια πρόκληση των ευεργετικών για τη γεωργία ανέμων. Η νεοελληνική δεισιδαιμονία ρητά συσχετίζει με την κούνια κι άλλες μαγικές σκοπιμότητες, την εξασφάλιση της υγείας, της ευκαρπίας, της ευφορίας. Εκτός όμως από το μαγικοθρησκευτικό περιεχόμενο, οι «κούνιες» είχαν και μια σαφή κοινωνική λειτουργία. Σε πρώτο επίπεδο έδιναν μια από τις σπάνιες ευκαιρίες στις κοπέλες και τα παλληκάρια του χωριού να ιδωθούν νόμιμα από κοντά, να κάνουν τις γαμήλιες επιλογές τους, να εκφράσουν αμοιβαία, μέσα από τα τραγούδια που με τους ερωτικούς συμβολισμούς τους δημιουργούσαν το κατάλληλο κλίμα, τις προτιμήσεις και τα αισθήματά τους. Παραπέρα όμως η γιορτή γινόταν χώρος εφαρμογής των γαμήλιων στρατηγικών της κοινότητας, και τα τραγούδια κατοπτρίζοντας τις κοινωνικές πραγματικότητες και εκφράζοντας τη λαϊκή ιδεολογία έδιναν το απαραίτητο κανονιστικό πλαίσιο για τη δράση και τις πρωτοβουλίες των άγαμων νεαρών πρωταγωνιστών της.

Μιράντα Τερζοπούλου (1998)

Μοιράσου τους στίχους

>> Φύση και Παραδοσιακό Τραγούδι

Ώρια μου πισουλίνα

Ώρια μου πισουλίνα τσε γκαλάντα
χαιρούμενη που πάντα
ε πάει γελώντα
χαιρούμενη που πάντα, πάει γελώντα νινέλλα

Εμοιάτζει το καρόφεντο, τη κιάντα
πουντάι τη πριμαβέρα
ε πάει πετώντα
πουντάι τη πριμαβέρα, πάει πετώντα νινέλλα

Εβώ σε κάνω ντέκα κρόνου πάντα
τσε ντεν σοτσιάμου μάι
σε κανονώντα
τσε ντε σατσιάμου μάι, σε κανονώντα νινέλλα

Ελεύθερη απόδοση

Ωραία μου περιστερούλα και χαριτωμένη
που είσαι πάντα χαρούμενη
και πας γελώντας, μικρή μου

Και μοιάζεις με το γαρύφαλλο, το λουλούδι,
πουλάκι της άνοιξης
και πας πετώντας, μικρή μου

Εδώ και δέκα χρόνια σε κοιτώ
Και δε σε χορταίνω
Κοιτώντας σε, μικρή μου

Εληνόφωνα χωριά του Σαλέντο

Όλα τα τραγούδια από την Κάτω Ιταλία

Σχόλια

Ματινάτα της αγάπης, από τα ελληνόφωνα χωριά του Σαλέντο. Οι ματινάτες είναι ερωτικά τραγούδια που τραγουδιόνταν τις πρώτες πρωινές ώρες, συνήθως με συνοδεία κιθάρας.

Μοιράσου τους στίχους

>> Φύση και Παραδοσιακό Τραγούδι

Στο χωραφάι σου σιάννονα λινάρι

Στο χωραφάι σου σιάννονα λινάρι
τσε ντερλαμπίσε μέσα στο χλωρό
σεκούντου μόττι σκώνεται ο φεγγάρι
ατ’ το κροβάτι του ώριο, παρεφτό

Μ’ είντε τσαι κά’ισε κά’ου στα χορτία
φαρίστη να ‘βρω εσένα μανεχή
τάρασσα μα σου λέω μα τη καρντία
τα πό’ια πήαν αμπρό’, τσε αμμάτια μ’ πί’

Ελεύθερη απόδοση

Στο χωραφάκι σου μάζευα λινάρι
και άστραψε μέσα στο πράσινο
όπως όταν σηκώνεται το φεγγάρι
απ’ το κρεβάτι του, ωραίο, λαμπρό.

Με είδες και κάθισες κάτω στα χόρτα
φοβήθηκες μη σε βρω μοναχή
έφυγα, μα σου λέω με την καρδιά
τα πόδια πήγαν εμπρός, τα μάτια πίσω

Εληνόφωνα χωριά του Σαλέντο

Όλα τα τραγούδια από την Κάτω Ιταλία

Σχόλια

Τραγούδι της αγάπης από τα ελληνόφωνα χωριά του Σαλέντο. Η ποιητική περιγραφή της φύσης συνταιριάζεται λυρικά με στίχους για την αγάπη. Χαρακτηριστική είναι η αναφορά στο μάζεμα του λιναριού.

Μοιράσου τους στίχους

>> Φύση και Παραδοσιακό Τραγούδι

Άρε μου ριντινέντα μου

Άρε μου ριντινέντα μου
πέα τάλασσα σε γκουάντει
τσε α πού ’ρτεσαι τσε φτάτζει
μου το καλό τσαιρό

Βαστά το πέτον άσπρο
μαύρε βαστά τες άλλε
σταυρί κουλόρ ντι μάρε
τσε η κούντα εν ντίου νοιφτή

Καμμένω μπρος στη τάλασσα
εβώ σε κανονώ
λίον γκέρνει, λίον καλέει
λίον ’γγίτζει το νερό

Μα σου τίπο μου λέει
για πόσο σε ρωτώ
λίον γκέρνει, λίον καλέει
λίον ’γγίτζει το νερό

Ελεύθερη απόδοση

Ωραίο μου χελιδόνι
ποια θάλασσα σε φέρνει
και ποιος σε περιμένει
μ’ αυτόν τον καλό καιρό

Άσπρο το στήθος σου
και τα φτερά σου μαύρα
στο χρώμα της θάλασσας η ράχη σου
στα δυο χωρισμένη η ουρά σου

Στέκομαι μπρος στη θάλασσα
και σε κοιτώ ξανά
λίγο που γέρνεις, λίγο ανεβαίνεις
κι ίσα που αγγίζεις το νερό

Μα συ τίποτα δε μου λες
Απ’ όσα σε ρωτώ
λίγο που γέρνεις, λίγο ανεβαίνεις
κι ίσα που αγγίζεις το νερό

Εληνόφωνα χωριά του Σαλέντο

Όλα τα τραγούδια από την Κάτω Ιταλία

Σχόλια

Τραγούδι της ξενιτιάς από τα ελληνόφωνα χωριά του Σαλέντο, γνωστό και ως «Το κλάμα του εμιγκράντου». Η ποιητική περιγραφή του χελιδονιού, καθώς και του χαρακτηριστικού του πετάγματος, εντείνει τη μελαγχολική διάθεση του τραγουδιού.

Μοιράσου τους στίχους

>> Φύση και Παραδοσιακό Τραγούδι

Χειρουβλί χειρουβλί

Χειρουβλί χειρουβλί
σήκω γριά απ’ του σκαμνί
να μου δώσεις έν’ αυγό
έχω δάσκαλο κακό
κι μι δέρν’ κι μι σκουτών’
κι στου πίνακα μι σκών’
Ήρθι το πουλάκι μας
το χελιδονάκι μας
φέρνει την υγεία μας
την καλή χρονία μας
Και του χρόνου

Τρίκερι Μαγνησίας

Όλα τα τραγούδια από τη Θεσσαλία

Σχόλια

Χελιδόνισμα από το Τρίκερι Μαγνησίας. Σε αυτό το ρυθμικό παιδικό τραγούδι είναι χαρακτηριστική η επίκληση στο χελιδόνι να φέρει μαζί με την άνοιξη υγεία και ευτυχία.
Η 1η του Μάρτη, όπως είναι γνωστό, αποτελούσε σύμφωνα με το παλαιό ρωμαϊκό ημερολόγιο την πρώτη ημέρα του έτους. Έτσι, η Πρωτομαρτιά, που συνδέεται παραδοσιακά με την «καλοχρονιά», γιορτάζεται με αγερμούς που συνοδεύονται από ιδιαίτερα άσματα, με γνωστότερο αυτό της Χελιδόνας. Τα παιδιά γυρνούν από σπίτι σε σπίτι κρατώντας ξύλινο ομοίωμα χελιδονιού στολισμένο με άνθη, που φέρει αρκετά συχνά κουδουνάκια στον λαιμό, το οποίο κουνούν ρυθμικά λέγοντας ιδιοτοπικά τραγούδια για τον ερχομό της άνοιξης, που πιστεύεται ότι έρχεται με τα χελιδόνια, όπως το συγκεκριμένο από τη Θεσσαλία. Όπως προκύπτει από σημαντικές λαογραφικές μελέτες, φαίνεται πως πρόκειται για αρχαία συνήθεια που διεσώθη μέσω του Βυζαντίου και έφτασε στους νεότερους χρόνους διατηρώντας πολλά από τα φυσιολατρικά χαρακτηριστικά της.

Ζωή Ν. Μάργαρη (2023)

Μοιράσου τους στίχους

>> Φύση και Παραδοσιακό Τραγούδι

Τρικαλινή μου πέρδικα

Τρικαλινή μου πέρδικα και Λαρσινή τρυγόνα
σ’ όλο τον κόσμο ήμερη, σε μένα στέκεις άγρια
άσε την αγριάδα σου κι έλα στην αγκαλιά μου

Θεσσαλία

Όλα τα τραγούδια από τη Θεσσαλία

Σχόλια

Τραγούδι της αγάπης από τη Θεσσαλία, στα βήματα του τσάμικου. Η πέρδικα και η τρυγόνα χρησιμοποιούνται ως αλληγορικά σύμβολα της γυναίκας που προκαλεί τον ερωτικό πόθο.

Μοιράσου τους στίχους

>> Φύση και Παραδοσιακό Τραγούδι

Σταύρι-σταύρι βότανε

Σταύρι σταύρι βότανε
και Χριστέ βασιλικέ
μπήκα μες στον κήπο σου
και στο περιβόλι σου
έμασα τα ίτσια σου
και τα πασχαλίτσια σου
τα ’βαλα στον κόρφο μου
να μυρίζ’ ο κόρφος μου
τα ’βγαλ’ απ’ τον κόρφο μου
να τα πάω στην εκκλησιά
με λαμπάδες με κεριά
μ’ ασημένια θυμιατά
Και του χρόνου!

ίτσια: αγριομενεξέδες

Μεγάλο Μοναστήρι Λάρισας

Όλα τα τραγούδια από τη Θεσσαλία

Σχόλια

Τραγούδι του εθιμικού δρώμενου «του Σταυρού της Σαρακοστής» από το Μεγάλο Μοναστήρι Θεσσαλίας, με χαρακτηριστικές αναφορές σε ευώδη φυτά.
Αγερμικό κοριτσίστικο τραγούδι της Κυριακής της Σταυροπροσκυνήσεως. Το τραγούδι επιτελείται στο πλαίσιο των εθιμικών δρωμένων «του Σταυρού της Σαρακοστής» σε ορισμένα χωριά της Θεσσαλίας. Τα νεαρά κορίτσια των κοινοτήτων δημιουργούν ζεύγη στα οποία το μικρότερο έχει τον ρόλο της «νύφης» και το μεγαλύτερο της «πεθεράς». Αφού στολίσουν τις νύφες με άνθη κατασκευάζουν έναν σταυρό από πλεξάρι και λουλούδια και ξεκινούν τον τελετουργικό αγερμό τους στα σπίτια του χωριού. Εκεί η «νύφη», αφού πραγματοποιήσει τρεις μετάνοιες μπροστά στην «πεθερά», ερμηνεύει το παραπάνω τραγούδι και δέχεται δωρήματα κι ευχές από τους νοικοκυραίους. Μετά τον τελετουργικό αγερμό όλα τα ζεύγη των κοριτσιών κατέληγαν παλαιότερα στην εκκλησία του χωριού όπου παρακολουθούσαν τον Κατανυκτικό Εσπερινό. Μετά τη θεία λειτουργία τα κορίτσια έβαζαν τους σταυρούς τους στο κέντρο της πλατείας και χόρευαν τραγουδώντας στο μεσοχώρι. Το δρώμενο ολοκληρωνόταν σύμφωνα με τις μαρτυρίες και τις λαογραφικές πηγές με την ευλογία του ιερέα, που «σταύρωνε τα κορίτσια για το καλό». Η πρόδηλα γονιμική κοριτσίστικη γιορτή, που απηχεί μέσα στην ολάνθιστη ανοιξιάτικη φύση τις φυσιολατρικές διαστάσεις της εθιμικής πρακτικής, αντανακλά τον μυητικό ρόλο των λαϊκών δρωμένων.

Ζωή Ν. Μάργαρη (2023)

Μοιράσου τους στίχους

>> Φύση και Παραδοσιακό Τραγούδι

Πιρπιρίτσα πιρπατεί

Πιρπιρίτσα πιρπατεί
το Θεό παρακαλεί
Θε μου βρέξι μια βροχή
μια βροχή μια σιγανή
για τα στάρια, για τα κρ’θάρια
για τ’ Θεού τα παρασπόρια
γούρνες γούρνες το νερό
’βλάκι ’βλάκ’ μι το τσαπί

Με το καρδάρ’ Θε μ’ να ρίξ’ς!

Μαραθέα Καρδίτσας

Όλα τα τραγούδια από τη Θεσσαλία

Σχόλια

Τραγούδι του εθίμου της «Πιρπιρίτσας» από τη Μαραθέα Καρδίτσας.
Το έθιμο της «Πιρπιρίτσας» επιτελούνταν παλαιότερα, όπως και αυτό της «Περπερούνας», σε περιόδους μακράς ξηρασίας ή παρατεταμένης ανομβρίας. Λάμβανε χώρα συνήθως την άνοιξη που οι βροχές ήταν απαραίτητες για τις καλλιέργειες ή το καλοκαίρι όταν δεν υπήρχε αρκετό νερό για να ποτιστούν τα σπαρτά. Στη Θεσσαλία, με στόχο την ομοιοπαθητική πρόκληση βροχής, τα νεαρά κορίτσια της κοινότητας συγκεντρώνονταν και στόλιζαν μια κοπέλα, συνήθως ορφανή και φτωχή, με χλωρά φυτά. Τέλος, της τοποθετούσαν ένα μεγάλο ταψί (σινί) στο κεφάλι και τη γυρνούσαν, ως «Περπερίτσα», τραγουδώντας και καταβρέχοντάς την, στην κοινότητα. Ερμηνεύοντας τη μαγική επωδή του φερώνυμου εθίμου, θεωρούσαν πως ο Θεός θα ακούσει την επίκλησή τους και θα «ρίξ’ νιρό με το καρδάρ’».

Ζωή Ν. Μάργαρη (2023)

Μοιράσου τους στίχους

>> Φύση και Παραδοσιακό Τραγούδι

Ο δυόσμος κι ο βασιλικός

Ο δυόσμος κι ο βασιλικός και το μακεδονίσι
πάν’ τα ματάκια μ’ βρύση

αυτά μ’ αποκοιμίσανε και μου ’φυγε η αγάπη
κοντούλα και γιομάτη

παίρνω τα όρη ψάχνοντας και τα βουνά ρωτώντας
το Θιο παρακαλώντας

Μην είδατε την πέρδικα, την πλουμιστή τρυγόνα
την πάπια, την παγώνα

Εψές προψές την είδαμε στον αργαλειό να υφαίνει
την κρένω δε με κρένει

Κρίνε μας περδικούλα μου, κρίνε μας πέρδικά μου
το ντέρτι της καρδιάς μου

μακεδονίσι: ο μαϊντανός

Θεσσαλία

Όλα τα τραγούδια από τη Θεσσαλία

Σχόλια

Τραγούδι της αγάπης από τη Θεσσαλία, που χορεύεται στα βήματά του συρτού στα τρία. Ο δυόσμος, ο βασιλικός και ο μαϊντανός, φυτά φημισμένα για την ευωδία, αλλά και τη νοστιμιά τους, γίνονται η αιτία για τον βαθύ ύπνο του νέου και τη φυγή της νέας. Ο πρώτος, ψάχνοντας σε όρη και βουνά για την αγαπημένη του, την οποία αποκαλεί πέρδικα, τρυγόνα, πάπια, παγώνα, πληροφορείται τελικά την άρνησή της για επικοινωνία.